Akbabalar Steli: Tarihin İlk Savaşının İzleri
Akbabalar Steli, Mezopotamya’daki Lagaş ve Umma şehir devletleri arasındaki ilk savaşı detaylandırıyor. Arkeolog Nezih Başgelen ile konuştuk.
Mezopotamya’nın Sümer şehir devletleri olan Lagaş ve Umma arasında gerçekleşen ve insanlık tarihinin bilinen en eski savaşı, ünlü Akbabalar Steli’nde detaylı bir şekilde anlatılmaktadır. Irak’ın güneyinde bulunan Tello (antik Girsu) bölgesinde keşfedilen bu eser, günümüzde Paris’teki Louvre Müzesi’nde sergilenmektedir.
İran ile ABD ve İsrail arasında süregelen asimetrik savaşlar, insanlık tarihinin en eski savaşlarının nasıl gerçekleştiği ve bu süreçte yazılı kaynakların neler sunduğu üzerine düşünmemizi sağlıyor. Bu konuyu derinlemesine inceleyen Kültürel ve Doğal Mirası İzleme Platformu Başkanı arkeolog Nezih Başgelen ile bir röportaj gerçekleştirdik.
Başgelen, Lagaş ve Umma arasındaki savaşı ve bu savaşın anıtı olan Akbabalar Steli’ni bizlere aktardı. Bu savaş, insanlık tarihinin en eski belgeleri arasında yer almakta ve hem siyasal tarih hem de sanat tarihi açısından büyük bir öneme sahiptir.
Lagaş ile Umma arasındaki çatışma, M.Ö. 2525 civarında sınır anlaşmazlıkları nedeniyle başlamıştır. Akbabalar Steli, Lagaş Kralı Eannatum’un Umma Kralı Ush’a karşı kazandığı zaferin anısına dikilmiştir. Bu eser, Erken Hanedanlık III dönemine ait olup, Lagaş’ın Umma’ya karşı kazandığı zaferi kutlayan çeşitli savaş figürleri ve dini kabartmalar içermektedir. Stel, adını üzerindeki akbaba kabartmalarından almaktadır ve günümüze ulaşan tek parça olarak sadece yedi parçası kalmıştır. 1880’lerde Tello’da bulunan bu parçalar, hala Louvre Müzesi’nde sergilenmektedir. Başgelen, Akbabalar Stelinin, Lagaş ve Umma şehir devletleri arasındaki 150 yılı aşkın süren sınır ve su sorunlarından kaynaklanan anlaşmazlıkları ve savaşları belgelendiğini ifade ediyor. Üzerindeki yazılar ve tasvirler, uluslararası hukuk tarihi açısından da önemli bir belge olarak kabul edilmektedir.
Arkeolojik bulgulara göre bilinen en eski çatışma, Sudan’daki Jebel Sahaba katliamı olarak kaydedilmektedir. Başgelen, bu olayın M.Ö. 13 ile 14 bin yılları arasında gerçekleştiğini ve Nil Nehri kıyısında keşfedilen 61 iskeletin çoğunda ok ve mızrak yaralarının bulunduğunu belirtiyor. Bu bulgular, insanlık tarihinin en eski organize şiddet örneği olarak kabul edilmektedir.
Tello yakınlarındaki antik Sümer kenti Girsu’da bulunan Akbabalar Steli, Sümer kabartmalarının en iyi örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Stel, Lagaş’ın Umma’ya karşı savaşı ve kazandığı zaferi betimlemektedir. Üzerinde düşmanların etiyle ziyafet çeken akbaba figürleri bulunduğundan, bu anıta Akbabalar Steli adı verilmiştir. Stelinin ön yüzünde Lagaş Kralı Eannatum ordusunun başında tasvir edilirken, arka yüzünde tanrı Ningirsu bir elinde gürz, diğer elinde ise ağ ile betimlenmiştir. Tanrının yardımıyla düşmanı ağ içine topladığı sahne, bu eserin önemini artırmaktadır. Lagaş, Kral Eannatum döneminde Mezopotamya’nın önemli şehir devletlerinden biri olarak tarih sahnesinde yer almıştır.
