Anadolu’nun Tarihî Anıtları Tehdit Altında

Anadolu’nun zengin kültürel mirası, definecilerin tahribatı nedeniyle büyük bir tehdit altındadır. Arkeologlar ve mimarlar, bu tarihi kaya anıtlarının son durumunu endişe verici buluyor. Özellikle Karabel ve Aslankaya’da meydana gelen hasarlar, kültürel mirasın korunmasında çok yönlü önlemlerin kaçınılmaz olduğunu ortaya koyuyor.

Definecilerin saldırısına uğrayan Hitit Kaya Anıtı ve Aslankaya Frig Anıtı, ciddi hasar görmüş durumda. Anadolu genelinde tarihi kaya anıtlarının defineciler tarafından tahrip edilmesi, günümüz Türkiye’sinin en önemli koruma sorunları arasında yer alıyor. Arkeologlar, binlerce yıl boyunca zarar görmeden gelen bu anıtların mevcut durumunu bir kültür katliamı olarak değerlendiriyor. Son olarak İzmir’in Kemalpaşa-Torbalı yolundaki Karabel geçidindeki Hitit kaya anıtı ile Afyon’un İhsaniye ilçesindeki Aslankaya Frig Anıtı vandalizmin kurbanı oldu.

Kültürel ve Doğal Mirası İzleme Platformu Başkanı arkeolog Nezih Başgelen ve uzman mimar Korhan Gümüş ile bu konuyu ele aldık. Başgelen, Karabel ve Aslankaya anıtlarındaki tahribatla ilgili şu bilgileri paylaştı: “Bu önemli Hitit dönemi anıtı, yol genişletme çalışmaları ve kaçak kazılar nedeniyle büyük ölçüde zarar gördü. Üzerine asit benzeri bir sıvı dökülmüş ve definecilerce kaya kabartmasının alt kısmı parçalanmış. Cennet coğrafyamızı cehenneme çevirmeye azmetmiş bu kişiler, benzersiz kültür varlıklarını hilti ile tahrip ediyor. Karabel geçidinde 1926-1935 yılları arasında İzmir Valisi Kazım Dirik tarafından yaptırılan çini süslemeli zafer takının da yol genişletme çalışmaları sırasında korunamayıp yıktırılması, duyarsızlık açısından ayrı bir örnek teşkil ediyor.”

KARABEL KABARTMASI

Hitit dönemine ait Karabel kabartması, yaklaşık 2.5 metreye 1.5 metre boyutlarında bir niş içinde yer alıyor. Sol elinde bir mızrak, sağ elinde bir yay tutan figür, belindeki kılıcının kabzası ile tasvir ediliyor. Kaya anıtındaki figürün başı ile mızrağı arasında yer alan üç satırlık aşınmış Luvice yazıt, 1998 yılında David Hawkins tarafından şu şekilde çözülmüştü: “Mira (ülkesi) kralı Tarkasnava, Mira ülkesi kralı Alantalli’nin (oğlu), Mira ülkesi kralı …’nın torunu.” Mira, Hititlere bağlı bir vassal krallık olup, bahsedilen kral Alantalli’nin Hitit kralı IV. Tuthaliya ile çağdaş olduğu biliniyor. Bu bilgiler ışığında, MÖ 2. binyılda Seha, Mira ve Harpalla ülkelerinin kesişim noktasında yer alan bu ilginç kaya anıtı, MÖ 13. yüzyıl sonlarına tarihleniyor.

ASLANKAYA FRİG ANITI

Afyon’un İhsaniye ilçesindeki Aslankaya Frig anıtı, yüksek bir kaya kütlesinin güney yüzü düzeltilerek oluşturulmuş, bezemeli ve üçgen çatılı eşsiz bir tapınak cephesine sahiptir. Ana cephe, geometrik desenli kabartmalarla süslenmiştir. Üçgen çatının kiriş boşluklarında karşılıklı iki sfenks, ana cephede ise niş içinde açılan kapı kanatlarının arasında ayakta duran iki aslan arasında Ana Tanrıça Kybele heykeli işlenmiştir. Ancak günümüzde anıtın cephesi ve Kybele heykeli büyük oranda tahrip edilmiştir. Anıtın MÖ 7. yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir.

KORUMA YAKLAŞIMI

KORHAN GÜMÜŞ

(Uzman Mimar)

Son yıllarda, dünyada eşi benzeri bulunmayan arkeolojik eserlerin giderek daha fazla tahrip edildiğini gözlemliyoruz. Sadece arkeolojik eserler değil, Osmanlı dönemine ait ve 19. yüzyıldan kalma kültürel miras da yok ediliyor. Tahribat artış göstermekte. Ancak sahadaki eserleri yalnızca bekçi koyarak korumak mümkün değil; bürokratik önlemlerle de bu işin üstesinden gelinemez. Koruma, çok boyutlu ve yaratıcılık gerektiren bir süreçtir. Yerel halkın bilgilendirilmesi, araştırma alanlarının kapsayıcı olması ve bağlar kurulması gerekmektedir. Araştırma, restorasyon projeleri ve bakım konuları, yalnızca uzmanlık ve deneyim gerektiren bağımsız çalışmalardır. Bakanlığın, bu hayati konuyu bağımsız enstitüler ve kuruluşlarla işbirliği yaparak değerlendirmesi şarttır. Alan yönetimi deneyimlerinin uluslararası işbirliğine açılması gerekmektedir. Bu konuda başarılı yönetim deneyimleri mevcuttur ve başka bir yol göremiyorum.