Homeros’un Eserleriyle Günümüze Yolculuk

Yazının başlığı aslında “Bugüne, Homeros’un aynasından bakmak…” olmalıydı, ama kısalttım.

Christopher Nolan’ın “Odysseus” filmi beni derinden etkiledi. Gerçekten olağanüstü bir yapım. Bazen şiddet dolu sahneler karşısında gözlerimi kapatmaya çalıştım ama her anında büyülendim. Üç saat nasıl geçti anlamadım. Sinema eleştirmenleri, yönetim, oyunculuk ve müzik gibi konulara detaylıca değiniyorlar.

Benim için sinema salonundan çıktığımda aklımda sadece Nolan’ın görsel anlatımı yoktu; Homeros’un sesi, Azra Erhat’ın çevirileri ve Melih Cevdet Anday’ın düşünceleri vardı. Film, geçmişi değil, geçmişi bugüne taşıdı.

Yönetmenin Homeros’a duyduğu saygı beni en çok etkileyen unsurlardan biriydi. Eserin özüne sadık kalarak günümüz insanına yeniden anlatıyordu. Savaş karşıtlığını vurgulayan bir diyalog içindeydi adeta.

Hile ve Savaş

“Odysseia”, benim gözümde bir kahramanlık hikayesinden çok, savaşın insan ruhunda açtığı yaraların destanı. Troya düşmüş ama savaş henüz sona ermemiştir. Asıl savaş, eve dönmeye çalışan insanın içsel çatışmalarıdır.

Odysseus, sadece denizlerle, doğayla ve düşmanlarıyla değil; aynı zamanda suçluluk, özlem, kibir, öfke, pişmanlık ve vicdan gibi duygularla da mücadele eder.

Günümüzde de savaşların kazananlarından çok, kaybeden insanları görüyorum. Gazze, Ukrayna, Sudan, Irak ve Afganistan’da yaşananlar… Teknoloji ve silahlar değişiyor ama eve dönemeyen insanların acısı hiç değişmiyor.

Kurnaz Odysseus, Truva Savaşı’nı bir hileyle kazanır; “Truva atı” bir savaş hilesidir. Ancak her hile, Odysseus ve adamlarına yeni acılar olarak geri döner.

Geçmişteki hileler mitolojik kaynaklıydı; günümüzde ise insan kaynaklı. Dünkü Zeus’un hediyesi bir at heykeli, bugün bir din, inanç, tarikat, para, mal mülk, petrol veya çıkar hırsı olabilir. Homeros’un bize iletmek istediği mesaj şudur: Hile, savaşı kazandırabilir ama hayatı kazandırmaz. Hile, seçimi kazandırabilir ama yaşamı kazandırmaz. Bugün de durum böyle!

Azra Erhat

Nolan’ın filminden sonra, Azra Erhat ve Melih Cevdet Anday’ın “Kolları Bağlı Odysseus” eserini düşündüm.

Sevgili dostum Azra Erhat, eğer bugün yaşasaydı bu filmi izleyip ne düşünürdü? Önce çevirideki bir kelimeyi tartışır, ardından Homeros’un neden hâlâ önemli olduğunu uzun uzun anlatır mıydı?

Azra Erhat, yalnızca Homeros’u çevirmekle kalmadı; Anadolu’nun kültürel belleğini de yeniden keşfetti. Homeros’u “Yunan şairi” olarak görmek yerine, Ege’nin ortak uygarlığı içinde değerlendirmeyi öğretti.

Okurlarımın hatırlattığı gibi, “O Güzel İnsanlar” kitabımda Azra Erhat’a dair şöyle yazmıştım:

“Anadolu bir kır bahçesiyse o bir yabani menekşesiydi… Anadolu bir şenlikse o bu şenliğin geliniydi… Yüreği ve aklı Anadolu tutkusuyla, Anadolu kültürüyle yanıp tutuşan Azra Erhat, arkadaşımdı. Yaşamı boyunca Anadolu tutkusunu yaymaya çalıştı. Bu topraklardaki kültür mirasına sahip çıktı, onu hepimizin kıldı.”

Melih Cevdet Anday

Ve Melih Cevdet Anday: Onun eşsiz eserine adını veren uzun şiiri “Kolları Bağlı Odysseus”, modern insanın destanını yansıtır.

Belki de bugün hepimiz biraz “kolları bağlı Odysseus” gibiyiz. Savaşları durduramıyoruz, yalanları sona erdiremiyoruz, riyakârlığı ifşa edemiyoruz. Düşünceyi ifade etmenin bedeli ağır. Hileyi engelleyemiyoruz.

Ancak yine de belleğimizi koruyabiliyoruz.

Filmden çıktım, eve döndüm. Bir kadeh içki aldım ve Azra Hanım ile Melih Cevdet dostlarımla ve Nolan’la derin bir sohbete daldım.

Üç bin yıl geçiyor, savaşlar bitmiyor. İktidar hırsı değişmiyor. Hile yeni biçimler alıyor. Ama insanın eve dönme arzusu hiç değişmiyor. Belki de Odysseus’un gerçek yolculuğu İthaka’ya değil, insan vicdanına yapılmış bir yolculuktu. O yolculuk hâlâ devam ediyor.

Film bana yeniden hatırlattı: Odysseus, savaşı kazananların değil, savaştan sağ çıkmaya ve eve dönmeye çalışanların destanıydı.

Bu olağanüstü filmin bir diğer işlevi de, insanlara yeniden Odysseia’yı okuma isteği aşılamasıdır.